کلک ادب

مصراع دوم صدای کشیده شدن زه کمان و خشکی کمان هنگام کشیدن را تداعی می کند .

موسیقی برخاسته از واج آرایی صامت ها محسوس تر است .

-          خیال خال تو با خود به خاک خواهم بر           که تا زخال تو خاکم شود عبیر آمیز .

( تکرار صامت خ ، ا)

-          فغان کاین لولیانِ شوخِ شیرین کارِ شهر آشوب  ( تکرار مصوت ﹻ )

قدما تکرار مصوت « ِ » را تتابع اضافات می نامیدند .

-          ای تکیه گاه و پناهِ زیباترین لحظه های ِ پرعصمت و پرشکوه ِ تنهایی و خلوت ِ من

-          ای شطِ شیرین ِ پرشوکتِ من . (اخوان )

سجع :

-          هرچه در دل فروآید در دیده نکو نماید .

سجع : یکسانی دو واژه در واج یا واج های پایانی ، وزن و یا هردوی آنهاست .

آرایه ی سجع درکلامی دیده می شود که حداقل دو جمله باشد زیرا سجع ها باید در پایان دو جمله بیایند تا آرایه ی سجع آفریده شود .

-            الهی : عبدالله عمر بکاست و عذر نخواست .

به جمله هایی که دارای آرایه ی سجع باشند مسجّع و این کار را تسجیع می گویند .

-          منت خدای را عزّوجلّ که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت .

-          هر نفسی که فرو می رود ممد حیات است و چون بر می آید مفرّح ذات .

انواع سجع :

سجع متوازی : اشتراک دو کلمه درواج های پایانی + اشتراک در وزن

-          همه کس را عقل خود به کمال نماید و فرزند خود به جمال

-          الهی اگر کاسنی تلخ است از بوستان است و اگر عبدالله مجرم است از دوستان است .

سجع مطرف :  اشتراک دو کلمه در واج های پایانی بدون اشتراک در وزن :

-          باز آ و بر چشمم نشین ای دلستان نازنین

-          هنگام تنگ دستی در عیش کوی و مستی

-          محبت را غایت نیست از بهر آن که محبوب را نهایت نیست

سجع متوازن : اشتراک دو کلمه فقط در وزن

-          مُلک بی دین باطل است و دین بی ملک ضایع

-          مابه او محتاج بودیم او به ما مشتاق بود.

جناس :

یکسانی و همسانی دو یا چند واژه است در واج های سازنده با اختلاف درمعنی .

-          خرامان بشد سوی آب روان                    چنان چون شد باز جوید روان

روان در مصراع اول به معنی جاری و در مصراع دوم به معنای روح- جان است .

دو کلمه از لحاظ تلفظ و حروف یکسان ولی ازلحاظ معنی متفاوت است . جناس در شعر و نثر بکار می رود .

-          کتابی که در او داد سخن آرایی توان داد ، ابداع کنم .( داد سخن آرایی  ادعای سخن وری و شاعری – توان داد  دادن ، انجام دادن )

انواع جناس :

جناس تام : یکسانی دو واژه درتعدادو ترتیب واج ها است . ارزش موسیقایی جناس تام در سخن بسیار است .

-          برادر که در بند خویش است نه برادر ، نه خویش است .( خویش درعبارت اول به معنای خود و درعبارت دوم به معنای اقوام ، فامیل و خویشاوند است .)

-          نالم زدل چو نای من اندر حصار نای .( نای اول  نی ، / نای دوم : زندان نای )

جناس ناقص :

الف ) جناس ناقص حرکتی ( قدما این گونه جناس را «جناس ناقص » می گفتند ) یکسانی دو یا چند واژه در صامت ها و اختلاف آن ها در مصوت های کوتاه ( حرکات)

-          شکر کند چرخ فَلَک ، از مَلِک و مُلک و مَلَک (مَلِک : فرشته / مُلک : سرزمین / مَلَک : پادشاه )

-            چشم اِنعامی ندارید از اَنعامی چند .( اِنعام : بخشش / نعمت بخشیدن / اَنعام : چهارپایان )

ب) جناس ناقص افزایشی : اختلاف در واژه در معنی و تعداد حروف :

جان بی جمال جانان میل جهان ندارد ( به خاطر داشته باشید جناس ناقص افزایشی فقط در یک واج اختلاف دارند ، پس جان و جانان نمی تواند جناس افزایشی قلمداد شود .)

                  -   چودید آن درفشان درخش مرا           به گوش آمدش بانگ رخش مرا .

ج) جناس ناقص اختلافی : اختلاف دو کلمه در حرف اول ، وسط و یا آخر است ( حرفی که اول و آخر نباشد وسط گویند )

                  - هر تیر که تو کیش است گر بر دل ریش است            ( کیش – ریش ) اختلاف در حرف اول

                  -دل من هست از این بازار بیزار          قسم خواهی به دادار و به دیدار .         ( بازار – بیزار ،  دادار- دیدار اختلاف در حرف وسط ) 

                 - بدانگه که خیزد خروش خروس          ( خروش و خروس اختلاف در حرف آخر )

                                                                                                        موفق و پیروز باشید/قنبری