کلک ادب

تشبیه :

دانا چون طبله ی عطار است خاموش و هنر نمای :                                                                                      ( گلستان سعدی )

جمله ی بالا را به دقت بخوانید و بکوشید به سئوالات زیر پاسخ دهید :

1-       چه رابطه ای بین «  دانا و طبله ی عطار » احساس می کنید .

2-       مقصود سعد ی از این پیوند چیست ؟

3-       خصوصیت مشترک که سبب این پیوند شده چیست ؟

4-       این خصوصیت مشترک در کدام واژه بارزتر و مشخص تر است ؟

سعدی دو ویژگی انسان دانا را در خور توجه می داند . این دو ویژگی « خاموشی و هنر نمایی » است . اما این دو صفت در انسان دانا عینی و محسوس نیست لذا او در عالم خیال خود چیزی را جستجو می کند که این دو صفت در آن بارز باشد و به نظر سعدی آن چیز ( طبله ی عطار ) است زیرا هرگز سخنی نمی گوید و خاموش است و از طرف دیگر محتوای آن درمان بخش است از این روی هنر نماست سپس بین این دو چیز ادعای همانندی می کند و این ادعا را به وسیله ی واژه ی چو نشان می دهد این ادعای همانندی را تشبیه می گویند . 

                                                                      « ارکان تشبیه»

تشبیه: ارکانی دارد . این ارکان یا پایه های تشبیه عبارتند از : مشبه به – مشبه – ادات تشبیه – وجه شبه .

مشبه : چیزی یا کسی است که قصد همانند کردن آن را داریم ( در اینجا دانا)

مشبه به : چیزی یا کسی است که مشبه ، به آن تشبیه شده ( دراینجا طبله ی عطار)

ادات تشبیه : واژه ای است که نشان دهنده ی پیوند شباهت است این واژه می تواند حرف ، یا فعل باشد ( در اینجا «چون» ) این ادات تشبیه همانند پلی است بین مشبه و مشبه به . آسان ترین راه برای شناسایی مشبه به در جمله ای که ادات وجود دارد این است که مشبه به بلافاصله و بدون وقفه پس از ادات تشبیه بکار می رود .     

وجه شبه : ویژگی یا ویژگی های مشترک میان مشبه و مشبه به را گویند . در اصل صفتی است که در مشبه به بارز است و علت این تشبیه می باشد . برای فهم یک تشبیه به سراغ مشبه به می رویم که مهمترین پایه ی تشبیه است زیرا وجه تشبیه از آن استنباط می شود . مثال های دیگر جهت آموزش :

   /                                    برو   تحمل کن (مشبه /تو)

                             گرت زدست برآید      ( مشبه / تو )

در تشبیه همواره تمامی ارکان مشهود نیست گاهی از یک تشبیه ممکن است فقط یک رکن باقی بماند گاه فقط طرفین تشبیه ( مشبه / مشبه به ) دیده می شود که در این صورت تشبیه را بلیغ می گویند . مانند :

تشبیه انواع مختلف دارد که در این جزوه تلاش شده کاربردی ترین انواع آن معرفی شود .

تشبیه بلیغ : بیان

تشبیهی که دو رکن داشته باشد یعنی ادات تشبیه و وجه شبه آن محذوف است را تشبیه بلیغ گویند که بر دو نوع است :

1-       اسنادی : مشبه و مشبه به یا کسره به هم اضافه نشده اند مانند علم نور است . پیغام او مفتاح فتوح است . سلام او ...صبوح است . مهر او بلانشینان را کشتی نوح است.

که در  اصل بوده        است . از این تشبیه ساده ادات و وجه شبه حذف گردیده و همراه فعل اسنادی بکار رفته است .

2-       تشبیه اضافی یا اضافه ی تشبیهی : یکی از طرفین تشبیه با کسره به دیگری اضافه می شود مانند مسِ وجود – درختِ دوستی – لبِ لعل – قدِ سرو – باران رحمت – تخم محبّت

                                                           تشبیه ساده 1 :        است .

                                                            حذف ادات 2:      است .

                                                            حذف وجه شبه 3:     است . (اسنادی )

                                                           حذف فعل ربطی 4: علی شیر یا شیر علی (اضافه ی تشبیهی یا تشبیه اضافی )

استعاره : ( به کار بردن کلمه د رغیرمعنی اصلی )                                                                                                                                                                                           ( تشبیه ادعای همانند ی است ) این چو آنی         //    (استعاره ادعای یکسانی است ) این هم آنی

اگر از تشبیه بلیغ نیز رکنی کاسته شود وارد مبحث استعاره می گردیم و آن دو نوع است استعاره مصرّحه و استعاره ی مکنیه یا بالکنایه .

اگر از تشبیه بلیغ مشبه حذف گردد استعاره ی مصّرحه پدید می آید یا به عبارتی تشبیه بلیغی که مشبه آن حذف شده است .

              مثال:       آمد  .

اگر از تشبیه بلیغ مشبه به حذف گردد و مشبه ، به همراه لوازم مشبه به  ، ذکر شود در این صورت استعاره ی مکنیه حاصل می شود .

     چنگال علی  علی مانند ( حیوانی که چنگال دارد ) شیر .

   فروهشته به دامن                 پلاسین معجر و قیرینه گرزن

( شب مانند زنی که گیسوانش را بر دامنش ریخته است. شب  تاریک است و روبنده ی پلاسینی و تاج سیاهی دارد )

هدف از این کاستن ها ( حذف مشبه /مشبه به /وجه شبه /ادات تشبیه ) ایجاد ذوق و لذت بیشتر در خواننده و شنونده است این کار باعث می شود خواننده یا شنونده قدرت تخیل خود را بالا برده و پس از کشف آن ها لذت بیشتر ببرد .

-          کشته های ما         است .            تلمیح : الدنیا مزرعة الاخرة   ( دنیا کشتگاه آخرت است . )

 (  توجه :  استعاره ی مکنیه ای که مشبه به آن انسان باشد را تشخیص یا انسان انگاری نامند )

 (شب گیسو فروهشته) استعاره مکنیه و تشخیص   ( شب همچون زنی که گیسویش بر روی دامنش گسترده است . )

-               پر شده از ناله های هر شبم  ( دیوار همچون انسانی که گوشی برای شنیدن ناله دارد. )

تشخیص :

هرگاه با نسبت دادن عمل ، حالت و یا صفت انسانی به یک پدیده (غیرانسانی) به آن جلوه ی انسانی ببخشیم آرایه ی تشخیص پدید می آید .

-          به مغرب سینه مالان قرص خورشید                    نهان می گشت پشت کوهساران .

از نسبت دادن قید سینه مالان به خورشید آرایه ی تشیخص پدید آمده است .

-          طعنه بر طوفان مزن ایراد بر دریا مگیر             بوسه بگرفتن زساحل ، موج را دیوانه کرد

دیوانگی و بوسه گرفتن به موج نسبت داده شده

  حقیقت و مجاز :

اولین و رایج ترین معنایی که از یک واژه به ذهن می رسد را حقیقت گویند:

-           « امشب هوا است » .                                          درصد درجه به جوش می آید .

اما اگر واژه ای در غیر معنی حقیقی بکار رود در آن صورت آن کلمه مجاز است .

-            دیدگانم خشک شده .                 سرد گشته .

مجاز از این رو در زبان پدید می آید که الفاظ محدود و معانی نامحدود است و علاوه بر خیال انگیزی زبان را وسعت می بخشد .

-          همه کس را دندان به   کند شود الا قاضیان که به                                         ( سعدی)

-          هزاران  از چرخ جهان گرد     فرو شد تا برآورد یک                          (حافظ)

توجه :  استعاره از سویی با تشبیه و از سوی  دیگر با مجاز مرتبط است .

کنایه:

 یعنی پوشیده سخن گفتن درباره ی امری ، با بیان نشانه، نمونه یا دلیل آن امر . در عبارت و جمله است .

-          قیمت مقطوع است  ( تخفیف ندارد)

-          سخن دهان به دهان می گشت ( فاش شدن – شایع شدن )

-          فلانی ریش سفید است ( تجربه دارد)

درکنایه ادعای خود را با دلیل همراه می سازیم از این رو مخاطب توان انکار آن را ندارد و می پذیرد .ریش سفید بودن دلیل طول عمر است و انسانی که عمری را سپری کرده که ریشش سفید شده پس تجربه دارد .

-          نرفتم به محرو می از هیچ کوی //چرا  بر در حق شوم زرد روی ( زرد روی کنایه از خجالت و شرمندگی )

-          بیفشرد چون کوه پا بر زمین //بخائید دندان به دندان کین ( هر دو مصرع کنایه از ابراز شدت خشم است )

ایهام :

ایهام آوردن واژه ای است با حداقل دو معنی که یکی نزدیک به ذهن و دیگری دور از ذهن باشد . مقصود شاعر معمولاً معنی دور است و گاه هر دو معنی .

در ایهام واژه یا عبارت به گونه ای است که ذهن بر سر دو راهی قرار می گیرد و نمی تواند در یک لحظه از آن دو را انتخاب کند این انتخاب کاری آسان نیست و این حالت روانی بیش ترین لذت را در خواننده ایجادمی کند . زمانی می توانیم آرایه ای ایهام را در یابیم که به معنای مختلف واژه ها و عبارت ها آگاه باشیم .

-           ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم              ای بی خبر ز لذت شرب  ما

-           خانه زندان است و تنهایی ملال             هر که چون سعدی  نیست

ایهام تناسب :

آوردن واژه ای است با حداقل دو معنی که یک معنی آن مورد نظر و پذیرفتنی است و معنی دیگر نیز با بعضی از اجزای کلام تناسب دارد .

 این هفته برون رفت و به چشمم سالی است .    

تفاوت ایهام با ایهام تناسب در این است که در ایهام گاه هر دو معنی پذیرفتنی است اما در ایهام تناسب تنها یک معنی به کار می آید و معنی دوم با واژه یا واژه های دیگر یک آرایه ی  مراعات نظیر می سازد .

-          دیشب صدای تیشه از بیستون نیامد                     شاید به  فرهاد رفته باشد

                          ایهام تناسب ( صدای تشبیه – بیستون – فرهاد ) مراعات نظیر

-حس آمیزی :

       -  ببین چه می گویم / - خبر تلخی بود . / بوی بهبود ز اوضاع جهان می شنوم .

         - حرف هایم مثل یک تکه چمن روشن بود .

آمیخته کردن دو یا چند حس است در کلام که با ایجاد موسیقی معنوی به تأثیر سخن می افزاید . مانند : دیگری چه گفت – بوی تلخ ( بو را با حس شامه دریافت می کنیم تلخی را با حس چشایی)

-          قیافه ی با مزه (قیافه حس بینایی – بامزه حس چشایی )

-          از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر           یادگاری که در این گنبد دوار بماند .

دیدن صدا : آمیخته شدن دو حس بینایی و شنوایی است . / مزه ی پیروزی را چشید .(طعم تلخ شکست )

تلمیح :

در واژه به معنای « به گوشه ی چشم اشاره کردن » است و در اصطلاح ادبی بهره گیری از نقل قول ها ، آیات ، احادیث ، داستان ها وقایع تاریخی است و یا آن که با شنیدن بیت یا عبارتی ، به یاد داستان و افسانه ، رویدادی تاریخی و مذهبی یا آیه و حدیثی بیفتی بدون آنکه آن موضوع و  داستان را تعریف کند .

-          نه خدا توانمش خواند نه بشر توانمش گفت / متحیرم چه نامم شر ملک لافتی را .

اشاره به حدیث « لا فتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار»

-          چه فرهادها مرده بر کوه ها                                چه حلاج ها رفته بردارها

-          ما قصه ی سکند رو دارا نخوانده ایم                   از ما به جز حکایت مهر و وفا نپرس

ارزش تلمیح به میزان تداعی داردکه از آن حاصل می شود هر قدر اسطوره ها و داستان های مورد اشاره لطیف تر باشد تلمیح تداعی لذت بخش تری را به وجود می آورد . لازمه ی بهره مندی از تلمیح آگاهی از دانسته ای است که شاعر یانویسنده بدان اشاره می کند تلمیحات گاه مراعات نظیر هستند .

-          جانم ملول گشت زفرعون و ظلم او                           آن نور روی موسی عمرانم آرزوست .

                                           (فرعون و ظلم او ، نور موسی ،موسی عمران )

تضمین :

آوردن آیه ، حدیث ، مصراع یا بیتی از شاعری دیگر را در اثنای کلام تضمین گویند . و بهتر آن است که نام گوینده ی اصـــــــــــلی گفته نشود و آن عبارت در ( "  " ) بکار رود .

-          چه خوش گفت فردوسی پاک زاد                که رحمت بر آن تربت پاک باد

-          « میازار موری که دانه کش است                  که جان دارد و جان شیرین خوش است »     (سعدی)

-          موسی (ع) قارون را نصیحت کرد که" احسن کما احسن الله الیک " (سعدی)

-          چه زنم چو نای هر دم زنوای شوق او دم                 که لسان غیب خوشتر بنوازد این نوا را

-          « همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی         به پیام آشنایی بنوازد آشنا را » (شهریار)

-          چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری سرشت    شیوه ی «جنات تجری تحتها الانهار داشت » (حافظ)

تفاوت تضمین با تلمیح : همانطور که می دا نید  تلمیح یعنی به گوشه ی چشم نگریستن ، پس در عبارتی که تلمیح به کار می رود اشاره ای به آیه یا حدیث یا داستان می شود اما در تضمین عین آیه  ، حدیث ،داستان یا حکایت مطرح می گردد .

تضاد ( طباق ) :

هرگاه دو واژه با معنای متضاد در یک بیت یا عبارت به کار رود آرایه ی تضاد پدید می آید . تضاد در شعر و نثر به کار می رود .

-          نه شاخش خشک گردد روز سرما                          نه برگش زرد گردد روز گرما

-          شادی ندارد آنکه ندارد به دل غمی

-          ساحل افتاده گفت گرچه سبی زیستم                  هیچ نه معلوم شد آه که من چیستم

-          موج زخود رفته ای تیز خرامید و گفت                 هستم اگر می روم گر نردم نیستم

-          دوستان و دشمنان را می شناسم من ، زندگی را دوست می دارم ، مرگ را دشمن .

تناقض :

-          از تهی سرشار ، جویبار لحظه ها جاری است .

« تهی » متمم « سرشار» است . اما این معنی از نظر منطقی پذیرفتنی نیست . می توان سرشار از هر چیزی بود ، سرشار از علم ، عقل و ... اما نمی توان سرشار از تهی بود به روایت ساده تر عقلاً و منطقاً نمی توان پر از خالی بود چرا که با پذیرفتن یکی ، حکم به طرد دیگری خواهیم داد اما درعالم خیال شاعرانه ، این تناقض پذیرفتنی است . به همین دلیل با خواندن آن لذت می بریم .

تناقض( paradox ) آوردن دو واژه با دو معنی متناقض است درکلام به گونه ای که آفریننده ی زیبایی باشد .

-          جیب هایم پر از خالی است ، حاضر غایب ، فریاد سکوت و گشنه پلو نمونه های دیگری از  آرایه های تناقض است .

نمونه های بیش تر : جامه اش شولای عریانی است ( شولا نوعی جامه ) که با صفت عریانی همراه شده است . دولت فقر خدایا به من ارزانی دار ( دولت یعنی خوشبختی و ثروت که متضاد فقر است )

-          زکوی یار می آید نسیم باد نوروزی

-          طنز یعنی گریه کردن قاه قاه / طنز یعنی خنده ی پر اشک و آه .

-          چیست این سقف بلند « ساده بسیار نقش » ( ساده  بسیار نقش )

-          برگ بی برگی نداری ، لاف درویشی مزن

-          غیر عریانی لباسی نیست تا پوشد کسی / روشن تر از خاموشی چراغی ندیدم ( ابویزید بسطامی)

-          جایی که نان گرسنه شد و آب تشنه زیست ( شفیعی کدکنی)

مراعات النظیر :

آوردن واژه هایی از یک مجموعه است که با هم تناسب دارند این تناسب می تواند از نظر جنس ، نوع ، مکان ، زمان ، همراهی و ... باشد .

-          ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند             تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

این آرایه موجب تکاپوی ذهن می شود در جستجوی همزاد ؛ و هر نوع تناسب به شرط آگاهی می تواند یادآور این همزاد باشد . مراعات نظیر بیش از هر آرایه ی دیگری در شعر و نثر فارسی به کار رفته است .

-          بیستون بر سر راه است مباد از شیرین                 خبری گفته و غمگین دل فریـــــــاد کنید

-          ارغوان جام عقیقی به سمن خواهد داد                  چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد

-          مزرع ســـــــبز فلک دیدم و داس مه نو                  یادم از کشته خویش آمد و هنگـــام درو

اغراق ( مبالغه یا غلو ):

هنگامی که شاعر یا نویسنده ای صفتی  را در فرد یا پدیده ای برجسته کند که مطابق عرف و عادت جاری پذیرفته نباشد و در عالم واقع امکان دست یابی به آن صفت وجود ندارد .

-          بگذار تا بگریم چون ابر در بهاران                    کز سنگ ناله خیزد روز وداع یاران

( مانند ابر بهاری گریستن و گریه ی دردآلودی که حتی سنگ را به ناله وادارد بیان آمیخته با اغراق است .

-          که گفتت برو دست رستم ببند                         نبنـــــدد مرا دســـــــــــــت چرخ بلند

-          زسم ستوران در آن پهن دشت                        زمین شش شد و آسمان گشت هشت

-          شود کوه آهن چو   دریای آب                         اگر بشـــــــــــنود نام افراســــــــیاب

اغراق مناسب ترین ابزار برای آفریدن صحنه های حماسی است . استاد مسلم به کار گیری اغراق در حماسه ، فردوسی است . زیبایی اغراق دراین است که غیرممکن طوری ادا شود که ممکن به نظر رسد . شاعر به کمک اغراق معانی بزرگ را خرد و معانی خرد را بزرگ جلوه می دهد .

-          گر برگ گل سرخ کنی پیرهنش را                 از نازکی آزار رساند بدنش را ( طرب اصفهانی )

-          آن فرومایه هزار من سنگ بر می دارد و طاقت یک حرف نمی آرد ( سعدی )